De stille leerling: zichtbaar in de klas, maar ook in SiDi PO?

Het nieuwe schooljaar is weer begonnen en de scholen vullen de eerste SiDi PO lijsten in. Maar hoe zorg je ervoor dat de stille leerling zichtbaar wordt in SiDi PO?

Vraag: ‘Wij maken binnen onze basisschool elk jaar gebruik van SiDi PO voor de signalering van onze leerlingen. Recent hebben wij de verzamelde gegevens en uitslagen uitgebreid geanalyseerd, specifiek naar aanleiding van de eerste observaties door de leerkrachten. Tijdens deze analyse is ons opgevallen dat de rustige, stillere leerlingen - de kinderen die braaf hun ding doen en daardoor niet snel opvallen - niet goed bovendrijven in de uitslagen van SiDi PO. Hun behoeften of eventuele voorsprong worden door de huidige opzet van de screening niet direct zichtbaar.

Is dit een signaal of feedback die u vaker hoort van scholen die met uw instrument werken? Bestaat er binnen SIDI PO een specifieke methode, aanvullende vragenlijst of werkwijze voor deze specifieke groep 'onzichtbare' leerlingen? We horen graag hoe we dit het beste kunnen aanpakken om ons signaleringsproces verder te optimaliseren. 

Antwoord: Wat een leuke vraag. Inderdaad, kinderen met kenmerken van cognitief talent en een hoge begaafdheid zijn niet altijd even goed zichtbaar. Bij sommige kinderen spat het talent er bij wijze van spreken af en bij anderen is het bijna niet waar te nemen.

Aandacht voor cognitief talent en (hoog)begaafdheid begint met een goede wijze van signalering. Begaafde kinderen worden lang niet altijd herkend. Bij een oppervlakkige beoordeling wordt bijna de helft van deze kinderen onderschat. Deze kinderen lopen kans gedemotiveerd te raken, krijgen wellicht problemen met leerstrategieën of lopen risico’s in de vorm van onderpresteren. Het is dus van groot belang dat de kinderen waar jij in je vraag op doelt worden herkend en erkend.

Wat is signaleren?

Signaleren kun je omschrijven als het verzamelen van signalen die kunnen duiden op een ontwikkelingsvoorsprong/(hoge) begaafdheid. Een hoge score op een signaleringslijst is een eerste goede indicatie van een ontwikkelingsvoorsprong/(hoge) begaafdheid. In de literatuur wordt het belang aangegeven om bij signaleren van talent gebruik te maken van diverse bronnen: leerkracht, ouders, kind zelf, peers en prestaties.

Signaleren, hoe doe je dat?

Signaleren is meer dan het invullen van een observatielijst. Zo'n lijst is feitelijk niet meer dan een goed hulpmiddel om eenduidig, goed en gestructureerd te kijken.

Sommige leerkrachten hebben een sterk intuïtief gevoel. Zij zeggen: ‘Ik kan het niet goed verklaren, maar mijn gevoel zegt…’ Ik noem dat intuïtie en ben altijd heel blij als leerkrachten dit durven te benoemen. Ik las ergens eens een uitspraak: ‘Intuïtie is die kennis die je niet onder woorden kunt brengen.’ De kracht van intuïtie wordt groter naarmate je meer kennis van zaken hebt. Intuïtie is dus geen loos subjectief, een te negeren signaal, maar juist een teken van vakmanschap.

Cognitief talentvolle kinderen en kinderen met kenmerken van hoogbegaafdheid worden door velen gezien als een ‘ander type kind’. Het kind leert anders, meer hapsnap en ad hoc, heeft moeite met de te simpele stap-voor-stapmethode, denkt anders, heeft andere associaties, andere humor, stelt diepzinnige vragen, denkt dóór, leeft anders, heeft andere sociale verwachtingen, andere zorgen en andere interesses.

Het vraagt enige inzet van jou om deze signalen te zien. Het allerbelangrijkste is oprechte belangstelling. Probeer het kind achter de leerling te zoeken, probeer te vinden wat het drijft en wees eerlijk en nieuwsgierig.

In een groep waarin het werken met de methode leidraad is van het dagelijks handelen, zie je items als ‘grote woordenschat’, ‘kan logisch denken’ en ‘heeft een scherp opmerkingsvermogen’ niet zo snel. Daarom is het van belang dat je zelf activiteiten, spelletjes en situaties creëert waarin kinderen deze eigenschappen kunnen tonen. Kortom, een uitdagende leeromgeving en een sfeer die open en prettig voelt voor alle leerlingen.

Een omgeving die aanzet tot leren

Door een andere leeromgeving te bieden tijdens het signaleringsproces krijg je meer gevoel bij de leerlingen en zul je merken dat je beter in staat bent om de signalerings- lijsten objectiever in te vullen. Hoe objectiever je de SiDi PO lijsten invult, hoe beter en sneller je deze kinderen eruit haalt. Daarnaast train je ook jezelf doordat je beter weet waar je op moet letten en welke signalen (hoog)begaafde kinderen geven. Alle vragen die in Stap 01 - Snelle screening leerling worden gesteld zijn te herleiden tot de signalen die deze kinderen geven.

Een voorbeeld. Wil je weten of een leerling een sterk geheugen heeft ten opzichte van wat je mag verwachten in de groep, speel dan eens het geheugenspelletje ‘Ik ga op vakantie en neem mee…’ Of wil je de vraag ‘Kan moeilijke puzzels, smartgames en spel- letjes maken’ zo objectief mogelijk invullen, bied dan eens een puzzel aan met meer stukjes dan gewoonlijk of kijk eens hoever de leerling komt in het opdrachtenboekje van een SmartGame.

Wanneer je er nu voor kiest om de snelle screening in te vullen, bijvoorbeeld rond de herfstvakantie, dan doe je dat het volgend schooljaar (of het jaar daarna) waarschijnlijk niet opnieuw. Je weet inmiddels waar je op moet letten. Je gaat steeds meer op intuïtie screenen. De kracht van intuïtie wordt groter naarmate je meer kennis van zaken hebt. Bij twijfels of onzekerheid kun je de snelle screening, op elk willekeurig moment, altijd inzetten.

Andere signalen Kinderen laten niet altijd zien wat ze qua talent in huis hebben. Kinderen kunnen het gevoel hebben of ervaren hebben dat hun talent, hun anders zijn, niet door anderen, leerlingen en volwassenen wordt gewaardeerd. In die gevallen is er sprake van een onveilige leer- en leefsituatie, waardoor de signalen van een hoge begaafdheid worden vertroebeld. Het kan zijn dat een leerling de druk voelt en de lat erg hoog gaat leggen. Perfectionisme ligt dan op de loer. Uit literatuur blijkt dat meisjes, kinderen uit een zwak economisch en cultureel milieu en kinderen met een migratieachtergrond met een hoog cognitief talent of met kenmerken van een hoge begaafdheid lastiger te signaleren zijn. Mogelijke oorzaken:

• Perfectionisme: begint liever niet aan iets dan dat het niet goed lukt;
• Faalangst of angst om op te vallen;
• Verveling die zich uit als apathie of dagdromen, niet als onrust;
• Sterke concentratie bij interesses, afwezig bij de rest;
• Voorkeur voor oudere kinderen of volwassenen, of juist liever alleen;
• Groot rechtvaardigheidsgevoel en gevoeligheid;
• Maskeren: bewust “gewoon” doen om erbij te horen.

Leerlingbespreking

Op elke school wordt enkele malen per jaar een leerlingbespreking gehouden. Een hele goede werkwijze is om hierin de cognitief talentvolle leerlingen te bespreken, eventueel in aanwezigheid van de HB-specialist. Geef aan op welke gronden jij deze leerlingen wilt bespreken en laat de IB-er en/of HB-specialist meedenken en sparren. Denk daarbij ook aan mogelijk onderpresterende leerlingen. Voor de leerlingen die daaruit in beeld komen, maak je vervolgens een dossier aan met de lijsten uit SiDi PO die voor jou relevant zijn. Ook hier weer het eigenaarschap bij de leerkracht. Met deze werkwijze sla je de snelle screening over.

In SiDi PO vind je onder het kopje Nieuws en Blogs meer informatie over signaleren.

SiDi PO geschikt voor scholen met veel kinderen met een niet-Westerse achtergrond? - SiDi PO

SiDi PO, snelle screening bij leerlingen met een migratieachtergrond - SiDi PO

Signaleren, meer dan een lijst

Signaleren is niet snel een lijst invullen, maar vraagt vooral een juiste attitude van de leraar. Niet passief kijken, maar juist actief handelen. In het Handboek SiDi PO staat op pagina 36 – 42 veel informatie en handige tips om adequaat en professioneel te signaleren. Daarnaast is het aan te raden om ouders bij het proces van signaleren te betrekken. Zij zien het kind in een andere omgeving en kunnen daardoor vanuit hun invalshoek een ander beeld van het talent aangeven.

In SiDi PO

Jullie concrete vraag is: Signaleren of een specifieke methode, aanvullende vragenlijst of werkwijze voor deze specifieke groep 'onzichtbare' leerlingen?

In SiDi PO wordt op twee manieren concreet ingegaan op deze leerlingen.

In ‘Stap 03 - Beeld van de Leerkracht’:  

In ‘Stap 04 - Beeld van de leerling zelf, groep 3 t/m 8’:

In de Lijst ‘Snelle signalering’ wordt niet concreet ingegaan op deze doelgroep. Het is te overwegen om daar een of twee items aan toe te voegen. Als we het uitgangspunt onderschrijven dat signaleren meer is dan het invullen van een lijst, zou bij een actieve en professionele attitude van de leerkracht aanvullende items niet nodig moeten zijn.

Extra ondersteuning Het is raadzaam om de e-learning SiDi PO te volgen. Met deze cursus krijg je bruikbare informatie, waarna je veel zekerder bent in het gebruik van SiDi PO.

Signaleren hoogbegaafdheid met Sidi PO - Cedin Onderwijs

Je kunt de nieuwe uitgave ‘26 stellingen over hoogbegaafdheid en SiDi PO’ gebruiken tijdens teamvergaderingen en tijdens de bespreking met enkele leerkrachten op school. Ontdek aan de hand van 26 stellingen hoe collega’s denken over de zorg voor hoogbegaafde leerlingen en het gebruik van SiDi PO. Het helpt je bij een goede invoering van SiDi PO op school.

Jan Kuipers, auteur van SiDi PO en onderwijsadviseur hoogbegaafdheid