Slecht in spelling, toch hoogbegaafd? Wat een spellingscore wél en niet zegt

Slecht in spelling, toch hoogbegaafd? Wat een spellingscore wél en niet zegt

Vraag van een gebruiker

We willen graag weten op welke wijze we in SiDi PO de toetsresultaten spelling en/of taalverzorging moeten duiden. Het komt namelijk voor dat begaafde leerlingen geen hoge score op dit onderdeel hebben, maar wel hoog scoren op andere toetsonderdelen van taal/lezen. Beïnvloedt een lage score op spelling het totaalbeeld van taal/lezen? Moeten we dan compacten en verrijken of niet?

Ons antwoord

In de toetspakketten taal van DIA, Cito LiB, BOOM en IEP wordt onder meer het onderdeel spelling of taalverzorging (met als subtitel spelling en werkwoordspelling) weergegeven.

Spelling en hoogbegaafdheid

Eerst iets over het belang van het onderdeel taalverzorging/spelling in de signalering van kenmerken van cognitief talent en hoogbegaafdheid. Spelling zegt weinig over de mate van hoogbegaafdheid bij een kind. Hoogbegaafdheid gaat over intellectueel potentieel: snel verbanden leggen, abstract denken en complexe problemen oplossen. Spelling en werkwoordspelling meten iets anders, namelijk de beheersing van een reeks afspraken en regels die je grotendeels aanleert door instructie, oefening en herhaling.

Werkwoordspelling vraagt om het toepassen van spellingsregels en bij werkwoordspelling volgt de leerling een vast stappenplan. In principe kan een hoogbegaafd kind dat prima, maar het is ook mechanisch en repetitief werk. Veel hoogbegaafde kinderen vinden dat saai, werken te snel, maken slordigheidsfouten of haken af omdat ze de regel al ‘snappen’ en het oefenen overbodig vinden. Daarnaast kunnen vormen van dyslexie en andere leerproblemen van invloed zijn op scores. Een lage spellingscore kan dan het intellectuele niveau maskeren. Omgekeerd kan een kind met een gemiddelde intelligentie door veel oefening en goede begeleiding uitstekend scoren op spelling.

Leren en presteren zijn niet hetzelfde

We moeten in dit kader ook een verschil maken tussen goed leren en goed presteren. Een kind dat goed leert, zou in staat moeten zijn om hoge prestaties te halen, maar een kind dat hoge prestaties haalt, hoeft nog geen goede leerder te zijn. Leren met twee vingers in de neus is feitelijk niet leren, maar uitvoeren wat je al voor 90% beheerst. Ook kunnen kinderen die we niet als een kind met cognitief talent of hoogbegaafdheid signaleren, toch hoge prestaties halen, omdat ze hard werken, veel oefenen en een hoge inzet tonen.

Taalontwikkeling en spelling

Taalontwikkeling is een belangrijk onderdeel in de ontwikkeling van leerlingen. Deze taalontwikkeling omvat o.a. woordenschat, spreekvaardigheid, begrijpen van teksten en ook spelling. Leerlingen met cognitief talent en kenmerken van een hoge begaafdheid beschikken vaak over een sterke verbale ontwikkeling, een sterke taal- en denkontwikkeling, die zich uit in complex taalgebruik.

Spelling is ook een onderdeel van de schoolontwikkeling. Spellingscores geven een signaal, maar voor de indicatie van hoogbegaafdheid bieden ze geen duidelijkheid. Een hoge spellingscore bewijst geen hoogbegaafdheid, en een lage spellingscore sluit die niet uit. Ze geven informatie, maar we moeten voor het signaleren van kenmerken van hoogbegaafdheid hier niet te veel gewicht aan geven. Een opvallend verschil tussen sterk redeneren en zwakke spelling is reden om verder te kijken, maar niet om de leerling op basis van deze toetsen wel of niet hoogbegaafd te beschouwen.

Conclusie

Een hoge of lage spellingscore is op zichzelf geen betrouwbare indicator voor kenmerken van cognitief talent of hoogbegaafdheid. Het kan een signaal zijn als het afwijkt van de rest van het beeld, bijvoorbeeld bij een kind dat zeer complex denkt en praat, maar structureel slecht scoort op eenvoudige, repeterende taken. Er kan mogelijk een naastliggende problematiek zijn, zoals dyslexie.

Voor een zorgvuldige inschatting van cognitief talent en/of hoogbegaafdheid is een breder beeld nodig. Met de lijsten uit SiDi PO krijg je zo’n breder beeld, omdat er gebruik wordt gemaakt van meerdere bronnen: ouders, het kind zelf en de leerkrachten. Op deze wijze krijg je een duidelijk beeld van het talent, leergedrag, motivatie, creativiteit en eventuele leerbehoeften. Presteren alleen is maar een klein deel van het verhaal.

Taal in de toetsen

Scholen gebruiken verschillende leerlingvolgsystemen en toetsinstrumenten, waaronder Cito Leerling in Beeld, DIA, BOOM en IEP. De benaming en indeling van de onderdelen kunnen verschillen, maar de hoofdgedachte blijft hetzelfde: toetsresultaten geven informatie over de prestaties en vaardigheden van leerlingen, niet over de cognitieve mogelijkheden.

Taaltoetsen omvatten de onderdelen technisch lezen, woordenschat, begrijpend lezen en spelling en/of taalverzorging. De resultaten worden in een score weergegeven in vaardigheidsniveau, functioneringsniveau of referentieniveau.

Een leerling die op leesvaardigheid en begrijpend lezen sterk presteert en ook in de dagelijkse praktijk blijk geeft van een hoge taalvaardigheid, maar op spelling achterblijft, heeft wellicht een ongelijk ontwikkelingsprofiel. Dat verschil vraagt aandacht, want de leerling presteert onder het niveau dat op grond van diens mogelijkheden verwacht zou kunnen worden.

Mogelijke verklaringen voor een lage score op spelling zijn bijvoorbeeld:

• De leerling beheerst de regels inhoudelijk, maar past ze niet consequent toe.
• De leerling heeft moeite met routinematige oefeningen en raakt gedemotiveerd.
• De leerling werkt gehaast of maakt veel slordigheidsfouten.
• Er is sprake van een specifieke leerbelemmering, zoals dyslexie.

Spelling en taalverzorging in SiDi PO

In SiDi PO hebben we alle methodeonafhankelijke toetsen opgenomen en taalverzorging en spelling zijn onderdelen van elke taaltoets. Een hoge score op taal/lezen geeft een indicatie van een cognitief talent of een hoge begaafdheid en hoort gevolgen te hebben voor het onderwijsaanbod. Dit kan bijvoorbeeld leiden tot compacten, verrijken en eventueel versnellen.

Maar wat als de leerling op spelling of taalverzorging lager scoort? Een lage score op één onderdeel hoort het totaalbeeld niet onnodig te bepalen. Wanneer de overige onderdelen hoog scoren, heeft een lagere spellingsscore volgens de werkwijze van SiDi PO geen significante consequenties voor de uitkomst en het advies.

Een voorbeeld van Cito LiB. De bijbehorende scores en het advies laten zien hoe de verschillende onderdelen samen worden gewogen.

1. Je ziet dat de leerling op het geplande toetsmoment, Score I, hoog scoort, behalve op taalverzorging en AVI/DMT. Op de toets van één functioneringsniveau hoger, Score II, heeft de leerling dezelfde scores.

2. Hieronder zie je de uitkomsten en dat de leerling op beide toetsen een oranje score heeft.

3. Hieronder zie je de conclusies.

4. En hieronder vind je het advies.

Je ziet dat de lage scores op spelling en AVI/DMT geen gevolgen hebben voor het advies op de overige onderdelen. Voor rekenen/wiskunde, begrijpend lezen en woordenschat wordt geadviseerd om door te toetsen of stevig te compacten en te verrijken.

Is spelling dan niet belangrijk?

Zeker wel. Spelling blijft een belangrijk onderdeel van het onderwijsaanbod. Een lage score is reden om te onderzoeken welke ondersteuning of instructie de leerling nodig heeft, maar hoeft niet automatisch te betekenen dat compacten en verrijken achterwege moeten blijven.

Daarbij zijn drie punten van belang:

• De discrepantie: een leerling die complex redeneert, een rijke woordenschat heeft en veel weet, maar structureel zwak scoort op herhalende spellingstaken, laat een verschil zien dat aandacht verdient. Mogelijke verklaringen zijn een te laag onderwijsaanbod, onderpresteren, dyslexie of een combinatie van begaafdheid en een leerbelemmering.
• Het leergedrag: kijk niet alleen naar hoeveel fouten de leerling maakt, maar ook naar hoe die ontstaan. Werkt de leerling te snel? Kan die de regel uitleggen, maar past die niet toe? Spelen motivatie, faalangst of perfectionisme een rol?
• Mogelijke leerbelemmeringen: als de problemen hardnekkig zijn, kan nader onderzoek naar bijvoorbeeld dyslexie wenselijk zijn.

Tot slot

Gebruik een lage spellingscore niet als losstaand oordeel over de mogelijkheden van een leerling. Bekijk de resultaten in samenhang met observaties, gesprekken en de overige toetsgegevens. Zo ontstaat een evenwichtiger beeld van wat de leerling al kan, wat nog geleerd moet worden en welk onderwijsaanbod daarbij past.

Niels Bron en Jan Kuipers